Het voorbije joodse dordrecht
Schietpartij op de Dam doodt
ook kind van Dordtse Oetsina
 |
Terwijl mensen dekking zoeken achter lantaarnpalen op de Dam, loopt een kind onbeschermd en verloren rond. |
Op 7 mei 1945, twee dagen na de capitulatie van de Duitse troepen, voltrok zich op de Dam een schokkende schietpartij.
Terwijl een feestende mensenmassa de bevrijding vierde, werd er plotseling vanaf het balkon van ‘De Groote Club’ door Duitse militairen van de Kriegsmarine op de menigte geschoten. Burgers vluchtten in paniek alle kanten op, ondertussen speelde het draaiorgel ‘Het Snotneusje’ muziek. Sommigen renden naar het Damrak en de aanliggende straten, anderen zochten dekking achter dunne lantaarnpalen.
Minstens 32 doden vielen er, het aantal gewonden varieerde van 100 tot 120. Eén van die dodelijke slachtoffers van het bloedbad was Hendrina Louise Frank, een dochter van David Frank en Oetsina Pruim.
Oetsina is een geboren Dordtse en niet-joods, want Nederlands-Hervormd. Haar echtgenoot David was wel joods, met als gevolg dat de drie kinderen die Oetsina kreeg met David zogenoemde vaderjoden werden. Oetsina overleefde de Tweede Wereldoorlog, David was ver daarvoor al overleden, in 1918. David was namelijk al 60 jaar oud, toen hij met de 19-jarige Oetsina trouwde.
In dit verhaal: hoe het leven van een niet-joodse Dordtse vrouw ging samenvallen met dat van een joodse man uit Winschoten.
 |
De huwelijksakte van weduwnaar David Frank en Oetsina. Zij trouwden op 23 juli 1908 in Amsterdam, zij was 19, hij 60. |
Dertien
Voor David Frank was het huwelijk met Oetsina, in Groningen op 23 juli 1908, zijn tweede. Eerder had hij in Groningen Roosje Velleman zijn ja-woord gegeven, op 31 augustus 1871.
Roosje was geboren in Groningen op 18 september 1849, als dochter van Benjamin Jacobs Velleman en Froukje Aron van Dam. Dertien kinderen kreeg het echtpaar, allen in Groningen. De eerste was Leentje Frank (9 december 1871), de laatste bleek op 1 februari 1891 een levenloze baby.
Zeven jaar later, in 1908, hertrouwde de koopman David Frank met de beduidend jongere Oetsina Pruim, een niet-joodse die in Dordrecht is geboren op 29 maart 1889. Zij was ten tijde van het huwelijk 19 jaar oud, haar echtgenoot al zestig. Oetsina is een dochter van Hedde Pruim (Tolbert, 18 maart 1866 – Groningen, 15 februari 1906: 39) en Aaltje Lugten (Dordrecht, 9 mei 1865 – Dordrecht, 3 maart 1877: 31). Haar echtgenoot David had als ouders Heinemann Frank (Hildesheim,1820 – Groningen, 7 juli 1900: 80) en Leentje Groen (Gent, België, 1820 – Winschoten, 8 januari 1908: 88).
Bij het huwelijk van David en Oetsina werd een kind gewettigd, zo blijkt uit de huwelijksakte: de zoon David, geboren op 17 maart 1908 in de J. Israëlstraat in Groningen. Deze David junior is dus vier maanden vóór de bruiloft geboren. Na deze David kregen vader David en moeder Oetsina nog twee kinderen: Aaltje Frank, op 13 maart 1909 in Groningen en Hendrina Louise Frank, op 22 april 1915 in Amsterdam.
Hendrina heeft haar vader niet lang mogen kennen: hij stierf drie jaar later, op 6 september 1918, 70 jaar oud, in Keulen, zij was nog een kind. Waarom hij in Duitsland is overleden is niet bekend. Was hij er misschien op zakenreis?
 |
Dit is de geboortakte van David junior, het eerste kind van Oetsina, gedateerd 18 maart 1908. |
Hertrouwd
Oetsina stond er nu alleen voor, maar niet lang. In Amsterdam leerde zij Johannes (‘Jo’) Borstel kennen, een Nederlands-Hervormde kelner, geboren in Amsterdam op 13 november 1891. Zij trouwden op 19 mei 1921, krap drie jaar na de dood van haar eerste echtgenoot David. Johannes was 29 jaar oud, Oetsina inmiddels 32. De ouders van Johannes, kantoorbediende Louis Willem Borstel en Hendrina Soutendijk, waren bij de bruiloft aanwezig. Oetsina werd namens haar familie vertegenwoordigd door haar meerderjarige (32) zus Betsina Pruim.
Met haar tweede echtgenoot Johannes kreeg Oetsina in Amsterdam één dochter, Elsa Angina Borstel, op 14 september 1921. Zo’n negen jaar later verhuisde het gezin naar Zandvoort, per 12 juni 1930, naar het adres Willemstraat 3. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Elsa vanaf dit adres in het kader van de Arbeidsinzet naar Duitsland vervoerd, om per 20 augustus 1942 tewerk te worden gesteld in Kempten Allgaü, als landwirtschaftlichen Arbeiterin. Dit heeft ze overleefd.
Intussen overleed de echtgenoot van Oetsina, Johannes, in Amsterdam op 12 juni 1944, op 62-jarige leeftijd. Oetsina woonde weer in Amsterdam, in de Weesperpoortstraat, op nummer 62 huis, Elsa trok bij haar in. Kort na de bevrijding verhuisde Oetsina per 26 juli 1945 terug naar Zandvoort, opnieuw naar de Willemstraat 3. Elsa vertrok eerder in die maand, op de 9de juli, naar de Wibautstraat, nummer 62 I.
Op 21 maart 1946 trouwde Elsa in Amsterdam met Jacob Petrus Kapitein, geboren in Terheijden op 12 oktober 1908. Hij stierf in Amsterdam op 18 oktober 1989, als 81-jarige. Elsa is, ook in Amsterdam, overleden op 1 augustus 1994, op 72-jarige leeftijd. Zij woonde op het laatst, vanaf 23 maart 1994, in de Fahrenheitstraat, op nummer 115.
Oetsina, de moeder van Elsa, was veel eerder al gestorven, namelijk op 17 december 1961 in Zandvoort. Daar was ze dus blijven wonen. Ze is in die badplaats begraven in het familiegraf van de familie Borstel − de familie van haar tweede echtgenoot Johannes − op de algemene begraafplaats.
 |
De persoonskaart van Oetsina, voor- en achterzijde, uit het Amsterdamse archief. Vermeld worden haar eerste en tweede echtgenoot: David Frank en Johannes Borstel. |
 |
De Amsterdamse archiefkaart van Elsa Angina Borstel, de dochter van Oetsina en haar tweede man Johannes Borstel. Elsa is overleden in 1994, op 1 augustus, op 72-jarige leeftijd. |
Eerste huwelijk
Hoe verliepen de oorlogsjaren voor de kinderen van David Frank uit diens eerste huwelijk, met Roosje Velleman?
David en Roosje kregen na hun huwelijk op 31 augustus 1871, zoals gezegd, 13 kinderen − althans volgens de website Akevoth. Maar op de website Joods Monument telt Marie-José Keijzers* er maar elf. Wie de Akevoth-lijst bestudeert, ziet al gauw dat de nummers 7 en 8 een en dezelfde persoon betreffen: Betje Frank, geboren 19 juli 1881. En dat kind nummer 13 een doodgeboren kind is. Zo gecorrigeerd blijven er elf kinderen over.
Vier van hen zijn tijdens de Holocaust vermoord door de nazi’s:
1. Heiman, 27 mei 1874, Groningen – Auschwitz, 10 augustus 1942: 68 jaar.
2. Benjamin David, 13 juni 1877, Groningen – Auschwitz, 24 september 1942: 65 jaar.
3. Sara, 27 maart 1884, Groningen – Auschwitz, 25 januari 1943: 58 jaar.
4. Frederik, 3 september 1886, Groningen – Sobibor, 9 april 1943: 56 jaar.
Bewusteloos
Moeder Roosje is 14 jaar na de geboorte van haar laatste kind, Frederik, overleden − op 4 mei 1901, 52 jaar oud.
Over kind nummer 9, Sara van 1884, is nog te melden dat zij, voordat zij werd omgebracht in Auschwitz, tweemaal trouwde: eerst op 13 oktober 1909 in Amsterdam met Isidore Cosman (Amsterdam, 8 maart 1886 – Amsterdam, 14 april 1960: 74), vervolgens op 22 december in Den Haag met Johannes Christiaan Minderman (Den Haag, 14 maart 1891 – Den Haag, 19 januari 1949: 57).
Over deze Sara Minderman-Frank is in het Rotterdamsch Nieuwsblad van 2 augustus 1934 dit te lezen: “Gistermiddag omstreeks halfdrie is de 53-jarige mejuffrouw S. Minderman-Frank uit het raam van de eerste verdieping van haar woning aan de Van Oldenbarneveltstraat 146 gevallen op een binnenplaats. Met een groote hoofdwond en in bewusteloozen toestand werd zij naar het Ziekenhuis aan den Coolsinbgel vervoerd, waar zij ter observatie werd opgenomen.”
Sara’s vader, de weduwnaar David, heeft dit niet meegemaakt, hij was immers al in 1918 overleden.
 |
Hendrina Louise, de dochter van Oetsina en David Frank, staat op deze foto met haar echtgenoot Cornelis Koper en hun dochter. Hendrina werd getroffen bij de schietpartij op de Dam en overleed de volgende dag. |
 |
Persoonsfoto van Hendrina Louise op iets oudere leeftijd naar het schijnt. |
Pijnlijk
Over de drie kinderen die hij met de Dordtse Oetsina kreeg, is nog dit te melden. De eerstgeborene, David junior, is op 17-jarige leeftijd is overleden in Amsterdam, op 15 juli 1924.
Aaltje, kind nummer 2 en buffetjuffrouw van beroep, is blijven leven tot 30 april 1986. Zij is 77 geworden. En derde kind Hendrina Louise Koper-Frank overleed als gevolg van de schotwonden opgelopen bij de schietpartij op de Dam, in de nacht van 7 op 8 mei. Volgens de website ‘Stichting Memorial voor Damslachtoffers 7 mei 1945’, was haar dochter ook aanwezig op de Dam.
Deze H.L. Dover-Koper vertelt op de site: “Ook wij gingen als gezin, net als alle anderen, naar de Dam omdat we hoorden dat de Canadezen zouden komen. Toen mijn vader de Duitsers zag staan op het balkon, zei hij zoiets als “Dit gaat fout” en geen minuut later is het schieten begonnen. Hij is boven op mij gedoken, maar voor mijn moeder was het al te laat. Mijn vader was korporaal in het Nederlandse leger in de meidagen van 1940 en dook onder toen hij het bevel kreeg om naar Duitsland te gaan, om te werken. Hij was bij zijn tante. Mijn moeder en ik zijn later gevolgd. Na het overlijden van mijn moeder, is mijn vader hertrouwd.”
De zogenoemde Verklaring van Overlijden, vervolgt de site, geeft “de pijnlijke details” weer van de verwondingen die Hendrina had opgelopen door het buikschot: aan nier, lever en pancreas en maag. Verder had ze een miltruptuur opgelopen en was haar colon (dikke darm) geperforeerd. Het tijdstip van overlijden op 8 mei was 00.05 uur. In de Opgave wegens Overlijden en dus ook in de officiële overlijdensakte wordt echter genoemd 24.00 uur. De site: “Dat is aan het einde van de 8ste mei, een groot verschil.”
* Marie-José Keijzers is iemand die op de website ‘Joods Monument’ regelmatig aanvullende feiten aanlevert over joodse oorlogsslachtoffers.
< Terug naar index 'Verhalen over het voorbije joodse leven in Dordrecht'
