Het voorbije joodse dordrecht
Welk echtpaar staat op deze
plechtige Dordtse bruidsfoto?
 |
De bruidsfoto die de aanleiding was voor dit verhaal. |
Hij was joods, zijn vrouw nadrukkelijk niet.
Lazarus Cohen, ook wel Louis genoemd, trouwde op 19 oktober 1927 in Dordrecht met Anna Antonia Joha. Hij was 27 jaar oud, zij 25. Hij kwam uit Delfzijl, zij was geboren in Hengelo, maar woonde in Dordrecht.
Tijdens de Holocaust hebben de nazi’s de zus van Lazarus, Aaltje, en zijn broer Philip Jacob Cohen vermoord. Dat gebeurde op een en dezelfde dag in Auschwitz, op 21 september 1942.
Lazarus heeft dit lot weten te vermijden; hij is klaarblijkelijk uit handen van de Duitsers gebleven. Lazarus is overleden in 1970, op 69-jarige leeftijd. Zijn vrouw Anna Antonia stierf als 86-jarige in 1988.
Anna Antonia heeft tot haar trouwdag in Dordrecht gewoond en vertrok daarna met haar echtgenoot naar Bussum – om vervolgens weer te verhuizen naar Curaçao en vandaar naar Nederlands Indië. In dat laatste land, in december 1949 veranderd in het soevereine Indonesië, werden hun eerste twee kinderen geboren, dochter Henny en zoon Johan.
Tijdens hun verblijf in Dordrecht hebben Lazarus en zijn vrouw zich in bruidskleding statig laten fotograferen in de studio van Foto Beerman op het Vrieseplein. Die foto is bij toeval gevonden in de beeldbank van het Regionaal Archief Dordrecht (RAD). En zo werd ‘ontdekt’ dat dit deels joodse echtpaar enige tijd in Dordrecht heeft gewoond.
In onderstaand verhaal wordt geschetst wat de speurtocht naar deze echtelieden heeft opgeleverd.
 |
De Rotterdamse archiefkaart, voor- en achterzijde, van het gezin Joha, de schoonouders van Lazarus. |
Huwelijksfoto
Lazarus Cohen is geboren in Delfzijl, op 25 augustus 1900. Zijn vader was Daniël Cohen (Delfzijl, 10 december 1868), zijn moeder Heintje Brandeis (Amsterdam, 29 april 1873). Vóór hem had het echtpaar al twee kinderen gekregen, als eerste Aaltje (Delfzijl, 24.5.1893), vervolgens Philip Jacob (Delfzijl, 10.10.1894).
Lazarus was inmiddels afgestudeerd als scheikundig ingenieur toen hij in oktober 1927 in het Dordtse stadhuis trouwde met de beroeploze Anna Antonia Joha, die op 6 december 1901 in Hengelo ter wereld was gekomen. Zij woonde al in Dordrecht; Lazarus in Naarden, volgens de trouwakte. Het echtpaar bleef vervolgens in Dordrecht wonen.
De ouders van Lazarus woonden in Rotterdam en waren aanwezig bij de bruiloft, op die 19de oktober. Dat gold ook voor de ouders van zijn vrouw Anna, zijn schoonouders.
Haar vader, Willem Joha (Dordrecht, 5.1.1873), was inspecteur 1ste klasse bij de Raad van Arbeid in Dordrecht, voorheen een opzichter. Haar moeder, Johanna Overbeek (Hengelo, 16.12.1869), was zonder beroep. Op 29 december 1897 waren deze Willem en Johanna in Hengelo getrouwd. Daar ook kregen zij hun twee dochters Anna Antonia (6 december 1901) en Hermina Theodora (7 oktober 1903).
Het gezin verhuisde naar Dordrecht; vader Willem was inmiddels agent van de Rijksverzekeringsbank geworden. In Dordrecht werd het derde kind geboren, Adriana Hendrika op 5 mei 1907.
Op 2 maart 1912, zo’n vijf jaar later, werd er opnieuw verkast, nu naar Rotterdam, naar de Burgemeester Meineszlaan 86b. Op dit adres trok neef Nicolaas Jan Theodoor Stubbe (Winterswijk, 29.10.1887), een belastingambtenaar, bij hen in. Eind januari 1913 vertrok hij naar Amsterdam.
Op 26 januari 1923 verhuisde het gezin Joha, bestaand uit vader, moeder en drie dochters, toch weer naar Dordrecht, Willems geboortestad. Het adres werd Emmastraat 31.
Trouwfoto
En zo gebeurde het dat Lazarus Cohen in Dordrecht trouwde met Anna Antonia.
Nog op hun huwelijksdag, de bruidskleding trots dragend, liet het kersverse echtpaar zich fotograferen bij Foto Beerman in Dordrecht, een zaak die zich op enkele honderden meters afstand van het stadhuis bevond, op het Vrieseplein. En die trouwfoto is in 1995 uiteindelijk terechtgekomen in het boek De verdwenen Mediene Dordrecht, dat drie eeuwen joods leven in Dordrecht beschrijft.
In januari 2026, honderd jaar later, is deze bruidsfoto door de redactie van deze Stolpersteine-website bij toeval herontdekt in de beeldbank van het Dordtse archief, en dat heeft geleid tot dit verhaal.
 |
Tijdens hun verblijf op Java werd Willem geboren, het tweede kind, op 13 oktober 1932. De geboorte werd vermeld in het ‘Rotterdamsch Nieuwsblad’ van de 15de. Raadselachtig is alleen dat Willem later Johan werd genoemd, geboren op diezelfde |
Indonesië
Twee kinderen hebben Lazarus en Anna Antonia gekregen – als eerste dochter Henny op 20 november 1928. Het echtpaar woonde toen al niet meer in Dordrecht. Henny is namelijk geboren in Balikpapan, een havenstad op Kalimantan, het Indonesische deel van Borneo. Met ruim 700.000 inwoners is Balikpapan tegenwoordig de grootste stad van de provincie Oost-Kalimantan, groter dan de provinciehoofdstad Samarinda.
Het tweede kind, Willem, is ook geboren in het voormalige Nederlands-Indië, op 13 oktober 1932 in Tjepoe, tegenwoordig Cepu geheten, en wel op het adres Sportlaan 8. De stad ligt op het eiland Java aan de spoorlijn van Semarang naar Surabaya en was indertijd volgens Wikipedia “van belang vanwege de teakbossen en de olievoorraden”.
Onder de foto van het bruidspaar Cohen in de Dordtse archiefbeeldbank staat trouwens als commentaar van een bezoeker dat Louis, zoals Lazarus zich intussen was gaan noemen, in dat Cepu werkzaam was “op de olieraffinaderij van de BPM” (Bataafse Petroleum Maatschappij).
 |
Deze Rotterdamse archiefkaart, voor- en achterzijde, laat niet alleen zien dat Willem nu Johan heet, |
Burgerkamp
Het gezin heeft nog in meer buitenlanden gewoond. Dit blijkt uit de Rotterdamse archiefkaart van deze familie. Op 5 september 1938 betrok de familie in Rotterdam, vers aangekomen uit Emmastad op Curaçao, een woning aan de Heemraadsingel, op nummer 38.
Iets meer dan drie maanden later, officieel per 6 januari 1939, verliet het gezin Rotterdam alweer en vertrok naar Pladjoe, op Zuid-Sumatra. Pladjoe (ook Plaju) was een burgerkamp, zo meldt de website ‘Oorlogsbronnen, “gesitueerd op het terrein van een olieraffinaderij ten oosten van Palembang”. “Het kamp was operationeel tussen 15 maart 1942 en april 1943.”
Beroepshalve was dit voor de scheikundig ingenieur Lazarus Cohen dus een uiterst geschikte plek.
In een piepkleine, handgeschreven, ambtelijke notitie is op diezelfde Rotterdamse woonkaart nog te lezen dat het gezin Cohen op 3 september 1947 vanuit Pladjoe naar Nederland terugkeerde – ruim na afloop van de Tweede Wereldoorlog dus.
 |
Volgens de overlijdensakte stierf Lazarus Cohen als 69-jarige op 7 augustus 1970 in Den Haag, om 19.28 uur. |
Overleden
Intussen waren de ouders van Lazarus (alias Louis) al overleden. Zijn moeder Heintje overleed in Rotterdam op 9 mei 1938, 65 jaar oud. Een jaar later, op 14 oktober 1939, stierf haar man Daniël, op 70-jarige leeftijd. De broer en zus van Lazarus, Aaltje en Philip Jacob, werden zoals in de inleiding vermeld, tijdens de Holocaust vermoord, beiden in Auschwitz.
De schoonouders van Lazarus, Willem Joha en Johanna Overbeek, zijn aanmerkelijk ouder geworden. Johanna stierf als eerste in 1956, op 14 november, op 86-jarige leeftijd, nog altijd wonend in Dordrecht. Haar man, de weduwnaar Willem, overleed, ook nog altijd verblijvend in Dordrecht, veertien jaar later, namelijk op 25 december 1970 – 97 jaar oud, een uitzonderlijk hoge leeftijd. Hij woonde, volgens een reactie op de website van het RAD, op het laatst in de Emmastraat, op nummer 38. Hij “was lid en secretaris van de vrijmetselaarsloge La Flamboyante”.
Dit klopt niet. Volgens de overlijdensadvertentie in het Algemeen Dagblad van 20 december 1970 is Willem overleden op nummer 35 van de Emmastraat. Dit betekent dat hij na de omnummeringen van Dordtse straten altijd in hetzelfde huis is blijven wonen, want het oorspronkelijke nummer 31 is bij die gelegenheid gewoon nummer 35 geworden. Willem Joha is op 30 december begraven op de algemene begraafplaats in Dordrecht.
***
En hoe is het het echtpaar Lazarus en Anna Cohen, die de aanleiding vormt voor dit verhaal, vergaan in later leven?
Op 10 augustus 1970 stond in De Telegraaf de overlijdensadvertentie voor ir. Louis Cohen, zoals Lazarus ondertussen was gaan heten. Hij is 69 jaar geworden en werd gecremeerd in het crematorium ‘Ockenburgh’ in Loosduinen. Lazarus was volgens de overlijdensakte drie dagen eerder overleden in Den Haag, op 7 augustus, om 19.28 uur.
Zijn vrouw Anna Antonia Cohen-Joha is veel ouder geworden. Zij stierf op 4 december 1988, in de leeftijd van 86 jaar, in Huize Patria in Baarn.
 |
 | |
Op 25 december 1970 overleed Willem Joha, op 97-jarige leeftijd, |
In de overlijdensadvertentie in |
< Terug naar index 'Verhalen over het voorbije joodse leven in Dordrecht'
