Het voorbije joodse dordrecht
Joseph Hemelraad: een Dordtse
overlevende van de Holocaust
 |
In dit pand, aan de Soestdijkseweg 276 zuid in Bilthoven, heeft Joseph Hemelraad na de oorlog gewoond. Tegenwoordig is er een accountantskantoor gevestigd. |
 |
Willem Hemelraad en zijn echtgenote Rozetta bedanken voor alle blijken van belangstelling bij hun huwelijk op 31 maart 1881 in Ridderkerk. In welke krant de mededeling heeft gestaan, is niet bekend. |
Op 28 december 1955 was het voorbij.
Op die dag overleed Joseph Hemelraad plotseling. Hij was inmiddels een bewoner van Bilthoven, een dorp met zo’n 23.300 inwoners dat inmiddels een onderdeel is van de gemeente De Bilt. Maar volgens de overlijdensakte, ingevuld door begrafenisondernemer Jan Frederik Tap uit Zeist, is Joseph in Utrecht overleden, om 17.30 uur. Wat hij die dag in die stad te doen had gehad, wordt niet vermeld.
Joseph Hemelraad is een geboren Dordtenaar en bovenal: een overlevende van de Holocaust. Hij was het zevende van acht kinderen die Willem Hemelraad kreeg met Rosette Stranders. Zijn zus Cornelia, de eerstgeborene, is als enige van de kinderen Hemelraad vermoord door de nazi’s, in Sobibor, als 61-jarige.
Zelf was Joseph trouwens getrouwd met een Duitse, zij het al in 1920. Zijn echtgenote heette Caroline Erna Dalkmann. Zij was afkomstig uit Heven, een gemeente in Nordrhein-Westfalen. Hij was ten tijde van de bruiloft 28 jaar oud, zij nog pas 22.
In dit verhaal: een schets van het leven van een voormalige joodse Dordtenaar.
Hoogzwanger
Willem Hemelraad, de vader van Joseph, trouwde op 31 maart 1881 met Rozetta Stranders, in haar woonplaats Ridderkerk. Zij was daar geboren op 13 oktober 1850, hij in Dordrecht op 6 juni 1854.
De bruid, van wie de voornaam ook officieel overigens soms als Rosetta wordt geschreven, was dus ouder dan de bruidegom: 30 tegen 26. De bruid was bovendien hoogzwanger. Op 29 juni 1881, krap drie maanden later, beviel zij in Dordrecht van eersteling Cornelia. Dat gebeurde volgens de geboorteakte “des namiddags ten zes uren, in het huis geteekend D316 aan de Voorstraat”.
1. Cornelia was de eerste nakomeling van een lange reeks. Na haar volgden, allen te Dordrecht:
2. Nico (15.12.1882),
3. Abraham (24.7.1884),
4. Nico Marcus (12.3.1886),
5. Antonie Daniel (12.12.1887),
6. Elisabeth (2.12.1889),
7. Joseph (14.9.1891, de hoofdpersoon van dit artikel) en tot slot
8. Maurits (18.8.1895).
Bij deze laatstgeborene woonde het gezin Hemelraad inmiddels in een ander huis op de Voorstraat, nummer 220.
Hoe de levens van de kinderen zich hebben voltrokken, met wie zij trouwden en waar zij uiteindelijk gingen wonen, wordt verderop vermeld. Twee nakomelingen zijn – het zij hier al opgemerkt − niet oud geworden, Nico, kind nummer 2, stierf al op 9.2.1884, na 13 maanden. En Elisabeth, kind nummer 6, is slechts 15 jaar oud geworden. Zij overleed op 9.7.1905, in Dordrecht.
 |
Joseph, de zoon van Willem Hemelraad, trouwde volgens de huwelijksakte op 2 juni 1920 in Rotterdam als 28-jarige met de 22-jarige Duitse Caroline Erna Dalkmann. |
Katholiek
Joseph Hemelraad trouwde in Rotterdam met de rooms-katholieke Caroline Erna Dalkmann op 2 juni 1920 − een “Duitsch onderdaan”, zoals de trouwakte vermeldt. Waarom in Rotterdam? Om de eenvoudige reden dat zij met haar ouders in die stad woonde.
Haar moeder is Anna Sophie Caroline Wilhelmine Sattler (Bochum, 22.3.1868). Haar vader is de lompensorteerder en pakhuisknecht Wilhelm Dalkmann (Delstern, 28.4.1865). Op 31 oktober 1891 trouwde hij in de stad Hagen in Noordrijn-Westfalen met Anna Sophie. Op 10 april 1917 was het echtpaar in Rotterdam gaan wonen, in de Meermanstraat, op nummer 62 – overigens komend uit Dordrecht, dat de geboorteplaats is van hun aanstaande schoonzoon Joseph.
Uit de Dordtse archiefkaart van het gezin Dalkmann valt op te maken dat zij op 5 april 1917, dus vijf dagen eerder, naar Rotterdam waren vertrokken en dat zij in Dordrecht hebben gewoond op het adres Schuitemakersstraat 4 rood. Drie kinderen hadden Wilhelm en Anna Sophie gekregen – als eerste, nog in het Duitse Heven,
Caroline Erna, op 22 augustus 1897. Vervolgens kwamen in Nederland ter wereld:
Wilhelm (Watergraafsmeer, 11 augustus 1902) en
Emil Dalkmann (Dordrecht, 18 december 1906).
Emil is klaarblijkelijk in hun Dordtse periode geboren.
 |
De Dordtse persoonskaart van het gezin van Wilhelm Dalkannn, lompensorteerder van beroep. |
Verhuizen
Overigens is Anna Sophie als weduwe nog een keer teruggekeerd naar Dordrecht, komend uit De Bilt. Dat was op 9 augustus 1937.
Haar man Wilhelm was intussen overleden, op 29 november 1929 in Rotterdam, op 64-jarige leeftijd. Anna Sophie is vervolgens gaan wonen aan de Sluisweg in Dordrecht, op nummer 22 rood en is daar gebleven tot 24 december 1937, iets meer dan vier maanden dus. Daarna vertrok ze naar Rotterdam, naar Nieuwe Binnenweg 33. Op de Sluisweg woonde zij tijdelijk in bij haar zoon Heinricht August Dalkmann, die op 22 maart 1917 was getrouwd met Anthonia Dooren uit Dubbeldam.
Schoonzoon Joseph Hemelraad, handelsreiziger geworden inmiddels, verliet Rotterdam op 20 juli 1921 en vestigde zich in Den Haag, op nummer 32 van de Paul Krugerlaan, samen met zijn vrouw Caroline en hun zoon Willem, die kort ervoor, op 26 juni 1921, in Rotterdam was geboren.
In Den Haag werd nog een zoon geboren, op 19 maart 1923, die eveneens Joseph ging heten, aldus de Haagse gezinskaart. Het gezin bleef in deze stad tot 4 augustus 1929 en vertrok daarna naar De Bilt, naar het adres Overboschlaan 12. Over Joseph junior is curieus genoeg niets naders te vinden, totdat hij wordt genoemd in een advertentie in 1970, zie verderop.
 |
Joseph komt voor op een registratielijst van mannelijke joden, geboren tussen 1.8.1882 en 1.8.1924, in de provincie Utrecht. |
Registratie
In De Bilt is Joseph senior tot zijn dood blijven wonen, evenals zijn vrouw Caroline, elders op de Overboschlaan, op nummer 55. Dat is althans het adres dat wordt genoemd op een registratiekaart over hem uit de oorlogstijd.
[Op de website ‘Oorlogsbronnen’ staat toegelicht dat deze registratie van joodse inwoners in Nederland verplicht was gesteld (Verordening no. 6/1941, uitgegeven op 10 januari 1941) door Rijkscommissaris Seyss-Inquart. Alle joden moesten zich laten “inschrijven bij het Bevolkingsregister; dit kostte een gulden. Wie weigerde kon een gevangenisstraf tot vijf jaar krijgen.” De website voegt toe dat deze gegevens sowieso “al bekend waren bij de Joodse gemeentes en het bevolkingsregister”.]
Gedurende de Holocaust is Joseph kennelijk niet gearresteerd geweest door de nazi’s. Er zijn althans geen archiefdocumenten gevonden die daarop wijzen. Hij heeft de oorlogsjaren dus blijkbaar veilig weten te overbruggen. Joseph is echter niet aan de Overboschlaan blijven wonen. Op enig moment is hij binnen Bilthoven verhuisd, naar Soestdijkseweg 276 Z.
Ook zijn broers en zussen hebben de Tweede Wereldoorlog ongedeerd weten te overbruggen, tenminste: de meesten. Van de acht kinderen Hemelraad is al vermeld dat Cornelia is omgebracht in Sobibor. Maurits, kind nummer 8 van 1895, is ook in de oorlog overleden, als 47-jarige in Rotterdam op 31 maart 1943. In welke omstandigheden dat is gebeurd, is echter niet bekend.
Veelzeggend is dat Maurits, handelsagent van beroep, niet voorkomt in het Digitaal Joods Monument. Dit betekent dat hij niet is vermoord als joods oorlogsslachtoffer, maar dat hij een natuurlijke dood is gestorven. Maurits was sinds 4 juni 1924 de echtgenoot geweest van Klara Milda Nella Hertwig (Löbtau, Saksen, 23.10.1897) en na elf jaar alweer van haar is gescheiden, op 27.11.1937.
 |
Zijn vrouw Carolina stierf het volgende jaar, op 17 november, 59 jaar oud, volgens deze overlijdenakte. |
 |
Joseph overleed op 64-jarige leeftijd in Bilthoven op 28 december 1955, aldus de advertentie in het ‘Nieuw Israëlitisch Weekblad’ van 6 januari 1956. |
Plotseling
In de jaren vijftig is zowel Joseph als Caroline overleden, kort na elkaar.
Joseph Hemelraad stierf als eerste, op 28 december 1955. Dat gebeurde, zoals gemeld, in Utrecht, hoewel hij nog steeds in Bilthoven woonde, aan die Soestdijkseweg. Misschien was hij in Utrecht bij iemand op bezoek? In de overlijdensadvertentie, in De Telegraaf van 2.1.1956, staat dat hij “plotseling van ons” is heengegaan. En dat bezoek niet op prijs wordt gesteld. In de advertentie voor het Nieuw Israëlitisch Weekblad van 6.1.1956 noemt echtgenote Caroline haar Joseph “mijn lieve man”.
Nog geen jaar later sterft Caroline zelf, op 17 november 1956. Volgens de overlijdensakte is Caroline gestorven om 11.30 uur. Zij is 59 geworden.
In 1970, zo’n vijftien jaar na zijn dood, wordt Joseph Hemelraad nog eens genoemd in een kleine advertentie, in het Algemeen Handelsblad van 17 februari.
‘Surséance van betaling’ staat er vet gedrukt boven. Daarna deelt de griffier van de Arrondissementsrechtbank te Utrecht, mr. J.E. Wiggelinkhuizen, mee dat aan Joseph Hemelraad, “handelende onder de naam Confectiebedrijf “Holland”, wonende te Bilthoven, gemeente De Bilt, Soestdijkseweg nr. 276 Z, definitief surséance van betaling is verleend voor de duur van anderhalf jaar, ingaande 19 september 1969, met benoeming van Mr. J.J. Stael, advocaat en procureur te Utrecht, Maliesingel nr. 22, tot bewindvoerder”.
Schijnbaar bestond het bedrijf van Joseph nog altijd, ofschoon hij zelf lang terug al was overleden. Het blijkt evenwel dat het Joseph junior betreft. Deze jongere Joseph, roepnaam Joop, is zelf inmiddels eveneens overleden, op 28 november 2001 in Bilthoven, in de leeftijd van 78 jaar.
 |
In het ‘Algemeen Handelsblad’van 2 juli 1969 maakt de Griffier van de Arrondissements-Rechtbank te Utrecht in een advertentie bekend dat het Confectiebedrijf ‘Holland’ van Joseph Hemelraad surséance van betaling heeft aangevraagd. Dit betreft junior, de zoon van Joseph. |
Op 17 februari 1970 staat in dezelfde krant |
De overigen
Tot slot: wat is gebeurd rond de overige kinderen van Willem en Rosette Hemelraad?
Het lot van vier van hen – Joseph, Nico, Elisabeth, Maurits en Cornelia – is al beschreven. Dit zijn de gegevens over de andere drie:
1. Koopman Abraham Hemelraad, kind nummer 3 van 1884, is overleden in Amsterdam op 14 oktober 1935, op 49-jarige leeftijd. Hij was directeur van een fabriek voor herenkleding. Op 9 juli 1908 was hij in Amsterdam als 23-jarige getrouwd met de 27-jarige Guilleaumette Sophie Horn (Luxemburg, 9.9.1880 – Dordrecht, 27.3.1966: 85). Over een zoon van dit echtpaar, Willem Alexander Hemelraad, is elders op deze Stolpersteine-website een verhaal gepubliceerd, nummer 304.
2. Handelsreiziger Nico Marcus Hemelraad, kind nummer 4 van 1886 en echtgenote van Dina Adriana Spuijman (Dordrecht, 10.12.1889), stierf in Rotterdam op 19 oktober 1950, op 64-jarige leeftijd.
3. Handelsreiziger Antonie Daniel Hemelraad, kind nummer 5 van 1887, trouwde met Mina (‘Minnie’) Wolf (Amsterdam, 19 juli 1892) in Zaandam op 11 november 1914, hij was 26, zij 22. Antonie is overleden in Den Haag, op 24 juli 1967, 79 jaar oud.
< Terug naar index 'Verhalen over het voorbije joodse leven in Dordrecht'
