Het voorbije joodse dordrecht
Vrolijke foto van Jenny Zadoks
in Dordtse beeldbank gevonden
 |
Dit is die (waarschijnlijk zeldzame) foto, die is gevonden in het de beeldbank van het Dordtse archief. |
 |
Jenny Zadoks op de foto gevonden in het de beeldbank |
Wat een wonderlijk toeval.
Lang leek het erop dat Jenny Zadoks, een geboren Dordtse, gezichtsloos zou blijven. Een foto van haar was alsmaar niet te vinden. Totdat gesnuffeld ging worden in de beeldbank van het Regionaal Archief Dordrecht. Daar was ze, op een groepsfoto met liefst zestien leeftijdsgenoten.
De foto, daterend van 1930, toont de leden van een joodse jeugdvereniging, waarschijnlijk Tseïre Jehudah. Volgens het onderschrift is de foto gemaakt tijdens een schoolreisje. In de onderste rij, temidden van zes andere, opgeruimde jonge vrouwen, zit Jenny, een wollen muts dragend. Zij is hier 13, want ze is geboren in 1917.
Nog eens dertien jaar verder is Jenny Zadoks dood – vermoord in Sobibor, op 9 juli 1943. Ze is slechts 26 jaar oud mogen worden.
Jenny was getrouwd, met Maurits Dasberg uit Rotterdam. Hij is op diezelfde dag en ook in Sobibor omgebracht, 29 jaar oud. Hun zoontje, en enig kind, Henri Samuel heeft slechts anderhalf jaar plus 4 weken oud mogen worden: hij is om het leven gebracht in het concentratiekamp Vught, zo blijkt uit het Sterbebuch Vught 1943.
Aan het begin van de oorlog, in augustus 1940, waren zij hun huwelijksleven begonnen, nog geen drie jaar later was het gezinnetje dat zij hadden gevormd, verdwenen.
Een kort verhaal over kort geluk.
Uitgeroeid
Jenny is de enige dochter die drogist Henri Zadoks (Dordrecht, 17 oktober 1877) kreeg met Sara Paërl (Amsterdam, 17 februari 1889). Op 16 juni 1915 waren zij in Haarlem getrouwd. De bruidegom was toen al 37, de bruid pas 26. Jenny werd hun eerste kind. Zij kwam ter wereld in Dordrecht op 20 januari 1917. Een jaar later volgde, ook in Dordrecht, zoon Barend, op 4 november 1918. En vijf jaar later, op 19 december 1923, verscheen kind nummer 3, Philip Izak.
Tijdens de Holocaust is dit gezin compleet uitgeroeid.
Moeder Sara was – dit voor de volledigheid − een dochter van Barend Paërl en Annette Rubens, die allebei zijn geboren in Amsterdam en die daar trouwden op 21 augustus 1884. Vader Henri is een zoon van de autochtone Dordtenaar Philips Zadoks en de Zeeuwse Jennij Boasson. Zij huwden in haar geboorteplaats Middelburg op 19 juni 1867.
 |
Op 27 maart 1936 verloofde Jenny zich met Maurits (‘Mau’) Dasberg, aldus deze advertentie in het ‘Nieuw Israëlitisch Weekblad’ (NIW) van diezelfde dag. |
Huwelijk
Jenny, wier voornaam soms ook als Jennij wordt geschreven, verloofde zich op 27 maart 1936 met
Maurits (‘Mau’) Dasberg. Hij is een geboren Rotterdammer (27 oktober 1913) en zoon van Samuel Dasberg (Rotterdam, 26 april 1881) en Elisabeth de Haan (Rotterdam, 10 september 1887). De verloving werd gemeld in het Nieuw Israëlitisch Weekblad van die 27ste. Jenny woonde blijkens de advertentie in Dordrecht op het adres Voorstraat 128, Mau in Rotterdam aan de Vlietlaan, op nummer 21.
Maurits is het eerste kind van kantoorbediende Samuel Dasberg en Elisabeth de Haan. Op 18 december 1912 waren zij in Rotterdam getrouwd. Na Maurits volgden zoon Izak (Rotterdam, 3 oktober 1917) en de dochters Lena (Rotterdam, 26 mei 1919) en Catharina (Rotterdam, 29 mei 1923).
Vier jaar na haar verloving trouwden typiste − later: handwerkster – Jenny en kantoorbediende Maurits, in Dordrecht op 15 augustus 1940: kort na het begin van de Tweede Wereldoorlog dus. In de Dordrechtsche Courant van 20 augustus 1940 werd hun huwelijk vermeld, zoals in diezelfde krant op 1 augustus 1940 al hun ondertrouw was gepubliceerd.
Het echtpaar ging vervolgens in Rotterdam wonen, op nummer 90b van de Pleinweg. Daar is, ruim een jaar later, hun zoon Henri Samuel geboren, op 23 oktober 1941.
 |
Op 21 april 1943 belandde Jenny in Kamp Vught, op 2 juli werd ze overgebracht naar Kamp Westerbork. |
 |
Uit deze Joodsche-Raadkaarten van Jenny en haar man Maurits blijkt dat zij op dezelfde dag op transport zijn gezet, |
 |
Hun 1-jarige zoontje Henri Samuël blijkt volgens deze overlijdensakte al in Kamp Vught te zijn, op 21 mei 1943. |
 |
Pas in de ‘Nederlandsche Staatscourant’ van 23 februari 1950 kon het overlijden van Jenny Zadoks worden gemeld. |
Niets
Een gezinsleven hebben vader en moeder Dasberg nauwelijks kunnen opbouwen. Hun kind belandde latere in de oorlog in Kamp Vught, officieel Konzentrationslager Herzogenbusch geheten, waar hij stierf op 21 mei 1943, op 1-jarige leeftijd. Pas na de oorlog, op 10 oktober 1946, werd in Rotterdam zijn overlijden ingeschreven, op basis van een uittreksel uit het register van overlijden, “bijgehouden door den Duitschen ambtenaar van den burgerlijken stand te Vught”. Henri was overleden “te vierentwintig uur”, staat er, en over zijn beide ouders was de ambtenaar van den burgerlijken stand der gemeente Rotterdam “verder niets bekend”.
Inmiddels is uit gedigitaliseerde archiefbestanden op te maken wat er met die ouders is gebeurd. Vader Maurits en moeder Jenny blijken op 21 april 1943 gezamenlijk naar Kamp Vught te zijn gebracht. Op de kampkaart van Maurits wordt ook zoon “Henry Samuel” genoemd, maar betekent dit dat hij zijn ouders nog heeft ontmoet? Of stond hij er alleen maar volledigheidshalve bij?
Op 2 juli 1943 werden Maurits en Jenny overgebracht naar Kamp Westerbork, respectievelijk naar Barak 66 en 63 – zonder hun kind Henri, die immers eerder al in Vught was overleden. Bij Maurits staat overigens de handgeschreven notitie dat hij op 29.5.43 eerst in Kamp Moerdijk opgesloten is geweest, in Barak 8.
Kansloos waren zij nu. Binnen enkele dagen werden zij tegelijk op transport gezet, volgens hun beider kampkaarten uit het voormalige nazi-archief Arolsen op 6 juli 1943. De datum staat in het rood dwars over hun kaarten geschreven. Op vrijdag 9 juli 1943 is het echtpaar vergast in Sobibor, Jenny als 26-jarige, Maurits als 29-jarige. Op diezelfde datum zijn in Sobibor trouwens in totaal 28 geboren Dordtenaren door gas verstikt.
Over het lot van Henri heeft na de oorlog een oudtante van moederszijde gegevens verstrekt aan de Oorlogsgavenstichting in Den Haag. Het formulier dat aan de hand daarvan is ingevuld, is tegenwoordig digitaal op te roepen en af te drukken. De oudtante heette Antje de Haan, geboren 29 januari 1892 in Rotterdam. Zij was de echtgenote van Gerardus Anthonius Termeer. Het echtpaar woonde aan de Vlietlaan in Rotterdam, op nummer 17 b – dit is vlak naast de voormalige woning van Jenny en Maurits (nummer 21).
 |
Op dit tweeledige formulier van de Oorlogsgravenstichting worden details ingevuld over het overlijden van Henri Samuël. De gegevens zijn afkomstig van een oudtante van moederszijde, Antje de Haan. |
Dramatisch
Met de overige familieleden van Jenny en Maurits liep het al even dramatisch af.
De ouders van Maurits, Samuel en Elisabeth, werden ook tegelijk vermoord, in Auschwitz, op 15 oktober 1942. Hij is 61 geworden, zij 55. Van Maurits’ broer Izak en zijn zussen Lena en Catharina werden de levens eveneens op een en dezelfde dag beëindigd, in Auschwitz, op 30 september 1942, in de respectieve leeftijd van 24, 23 en 19 jaar.
De ouders van Jenny, Henri en Sara, zijn ook in Auschwitz omgebracht, hij op 14 januari 1943 als 65-jarige, zij bijna twee maanden eerder, op 19 november 1942, 53 jaar oud. Hun twee andere kinderen, Barend en Philip Izak, eindigden beiden in Blechhammer, een werk- en buitenkamp van Auschwitz, op 21 januari 1945, respectievelijke 26 en 21 jaar oud.
Er bleef, kortom, niemand in leven.
 |
Op 4 augustsu 1999 vult een familielid van Maurits, ene Benjamin Wolf de Jongh, in Jeruzalem |
< Terug naar index 'Verhalen over het voorbije joodse leven in Dordrecht'
