NIEUWS

Krijgt Dordt een groene,
symbolische synagoge?

Voor het eerst komen ze hier in de openbaarheid: de tekeningen die een beeld geven van het herinneringsmonument dat de Stichting Dordts Joods Overleg (SDJO) graag wil verwezenlijken op de Grote Markt. Ze zijn gemaakt door grafisch vormgever Per Bos.
        ‘De groene synagoge’, zo wordt het monument ook wel genoemd, verwijzend naar de talrijke bomen waaruit het wordt opgebouwd. De locatie ervoor is geen toevallige: op diezelfde Grote Markt stond vlakbij, aan de Varkenmarkt, de oorspronkelijke synagoge. Ingewijd in 1856 is zij roemloos gesloopt in 1965, na 109 jaar.
        De stichting, in de persoon van voorzitster Bertie Rodrigues, wil met het herinneringsmonument “iets van het joodse leven terugbrengen in Dordrecht”. Want er is nu in deze stad “voor Dordtse joden geen plek van samenkomst”. Weliswaar betreft het geen stenen synagoge waar diensten kunnen plaatsvinden, maar het ontwerp symboliseert wel volop het joodse leven dat Dordrecht ooit had.
        Schetsen zijn er al, maar dat is dan ook alles, vertelt initiatiefneemster Bertie (Amsterdam, 1941) openhartig. Financieel is er “nog niets in orde”, laat staan dat er al een aannemer is gekozen. Feitelijk is er alleen het voornemen.

Het ontwerp van Per Bos voor het herinneringsmonument op de Grote Markt. Het ontwerp is nog niet definitief. Foto’s Per Bos

Reünie
Bertie E. Rodrigues heeft een zekere faam in Dordrecht: zij dreef ooit, samen met haar echtgenoot Jan Troost, het vegetarische restaurant annex winkel ‘De Gaarde’ in Dordrecht – het allereerste, op de hoek van de Wijnstraat en het Scheffersplein.
        Vijf jaar geleden haalde zij de publiciteit met haar idee om een reünie te organiseren voor joodse onderduikkinderen die zich tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden verstopt in de Biesbosch. Ze wist waar ze het over had, vertelde zij indertijd dagblad De Dordtenaar: zelf verbleef ze als joods meisje in Friesland, nadat haar ouders eind 1942 in Amsterdam waren opgepakt. Na een kort verblijf in de Hollandse Schouwburg werden ze gedeporteerd naar een vernietigingskamp.
        In navolging van een project in Friesland wilde Bertie ook in Dordrecht een reünie houden – voor onderduikkinderen, maar ook voor verzetsmensen. Maar in juni 2021 moest zij de reünie schrappen: niemand had zich ervoor aangemeld. “Via via bleken mensen er wel van te hebben gehoord, maar ze gaven zich niet op. Daar had ik niets aan.” Wat hierbij meespeelde, waren de coronamaatregelen. Die beheersten het openbare leven behoorlijk, van 2020 tot in 2022.
        Anno 2025 erop terugkijkend, zegt ze concluderend: “De reünie was te ingewikkeld. Te weinig mensen uit die tijd zijn overgebleven; het is ook eigenlijk allemaal te lang geleden. Ook daarom is het niet gelukt, denk ik. Ik zie er nu definitief van af om het nog eens te proberen; ik ga er geen energie meer instoppen. Mijn man en ik zijn tachtigers. Je moet zuinig zijn met je energie.”

Bertie Rodriges, bij haar thuis: financiering nog niet rond. Foto Redactie Website

Familie
Maar daarmee is nog geen streep gezet door al haar inzet. Er is nog altijd die stichting, en die is behoorlijk actief. “Wij hebben verschillende doelstellingen”, licht ze toe, “en een ervan is: mensen kennis laten maken met de joodse vieringen en herdenkingen. Door die activiteiten te organiseren, hopen we dat er joodse mensen op afkomen die anders niet zouden opduiken.
        “De activiteiten zijn een ontmoetingsmogelijkheid, en om van te leren. Want heel veel mensen die ondergedoken hebben gezeten, weten niets van het jodendom. Wij zijn geen joodse gemeente, wij zijn niet religieus noch politiek. De stichting is er vooral om het jodendom cultureel te doen herleven – met muziek, eten, en door samen de joodse feesten te vieren. Heel veel joodse mensen hebben weinig familie; wij maken zo een soort familie.”
        De stichting heeft geen eigen plek voor haar activiteiten. “Wij huren gewoon ruimten en herdenken doen we in het stadhuis.”
        Om eventuele belangstellenden te kunnen bereiken, beschikt de stichting over een adressenbestand van zo’n 300 mensen, grotendeels wonend in Dordrecht, maar “ook in de Alblasserwaard: Papendrecht, Sliedrecht”. Ook omvat dit bestand adressen van niet-joodse burgers “die met ons sympathiseren”. Met het gemeentebestuur heeft Bertie “een goede relatie”, zegt ze. “Ze denken met ons mee, ze zijn ook altijd vertegenwoordigd op onze bijeenkomsten.” Al met al is “het een levendige groep”, vindt ze.

Richting
Terugkomend op het schetsontwerp voor de groene synagoge zegt ze: “Wij willen het monument op de Grote Markt, omdat dat nu eenmaal de plek is waar de synagoge was. De tekeningen die Per heeft gemaakt, zijn er om de mensen een idee te geven, en vooral: om de gemeente iets te kunnen laten zien. Het is nog lang niet het definitieve ontwerp; we laten zien in welke richting we denken. Het kan best nog heel anders worden.”
        Achterin de sjoel aan de Varkenmarkt bevonden zich indertijd twee godsdienstlokalen. Daarin was kortstondig het joodse lagere schooltje gehuisvest, zie verhaal 320 op deze website. Al eerder is op een muur op de Grote Markt, naast een bord dat uitleg geeft over de verdwenen synagoge, in 2025 een gele herinneringstegel met QR-code geplaatst. Wie de code aanklikt, komt uit bij het verhaal over de school op deze website.
        De vrijwilligersorganisatie Het Gilde in Dordrecht heeft deze tegel inmiddels opgenomen in de stadswandelingen die het zo nu en dan organiseert.